Prezentowana książka nie jest publikacją z tezą i – jak się okazało w trakcie prac nad nią – nie daje też ostatecznej odpowiedzi na tytułowe pytanie. Jest to raczej próba zmierzenia się z tym zagadnieniem. Jej celem jest dostarczenie danych do analizy wskazanego problemu i pokazanie możliwych odpowiedzi, a także próba dynamicznej analizy tego zagadnienia, tzn. z uwzględnieniem zmienności w czasie i z różnych perspektyw. Ujętego – to prawda w sposób raczej klasyczny, co dawało jednak czasem zaskakujące efekty. Dodatkowo, co ważne, tak skonstruowana publikacja ma także dostarczać informacji do szerokiego spektrum analiz związanych z powojenną historią Ziem Zachodnich i Północnych, dlatego w wielu tekstach prezentujemy różnorodne dane, w tym statystyczne.
Zaprezentowane w tomie analizy dowodzą, że Ziemie Zachodnie i Północe są fenomenem wartym dostrzeżenia. Przede wszystkim wiąże je wewnętrznie (a jednocześnie wyodrębnia względem otoczenia) jedno z najbardziej kluczowych wydarzeń dziejowych, jakim była II wojna światowa. W jej wyniku dokonały się tu bowiem znaczące procesy, których następstwa trwają do dzisiaj: zmiana przynależności państwowej tych terenów i ich granic (zewnętrznych i wewnętrznych), niemal całkowita wymiana ludności (tu jako odrębny należy traktować Śląsk Opolski), zmiana struktury etnicznej (przede wszystkim polonizacja) i wyznaniowej, a zatem również zmiana języka, kodów kulturowych, strategii politycznych itp. Pozostał krajobraz przyrodniczy i kulturowy, dziedzictwo nierzadko sięgające korzeniami średniowiecza i wcześniejszych epok, a także dość duży, mimo zniszczeń, potencjał gospodarczy. Przerwana została wówczas ciągłość pamięci, a może raczej dotychczasowa pamięć została zastąpiona nowymi narracjami, nadpisana jak palimpsest, ale – jak się okazuje – pozostała możliwa do odczytania i przywrócenia.
Pomysł na niniejszą książkę narodził się podczas dyskusji pt. „Odzyskane? Postulowane? Zintegrowane?” zorganizowanej przez Sieć Ziem Zachodnich i Północnych we Wrocławiu 3 marca 2017 r., w której udział wzięli Andrzej Sakson, Grzegorz Strauchold, Robert Traba i Wojciech Kucharski. Dyskutanci spierali się wówczas o samo pojęcie Ziemie Zachodnie i Północne, zwrócili wtedy uwagę na niebezpieczeństwa wynikające z generalizacji. Padły wówczas również ważne pytania o to, czy Ziemie Zachodnie i Północne w ogóle istnieją (czy i kiedy istniały?), czy też (i od kiedy?) funkcjonują na tym terenie tylko regiony o pewnym wspólnym doświadczeniu z przeszłości. Czy mieszkańcy tego terytorium wiążą (i czy kiedykolwiek wiązali) swoją tożsamość z pojęciem Ziem Zachodnich i Północnych, czy raczej z danym regionem kulturowym i państwem.
Do rozwinięcia i przeanalizowania tych zagadnień zaprosiliśmy 37 autorów, którym bardzo dziękujemy za wytężoną pracę, udział w dyskusjach i twórczy wkład w niniejsze dzieło. Dziękujemy również wszystkim recenzentom – w tym profesorom Padraicowi Kenneyowi i Jerzemu Eislerowi – za zrecenzowanie koncepcji i całości książki oraz recenzującym poszczególne rozdziały: prof. Beacie Konopskiej, prof. Bożenie Domagale, prof. Igorowi Hałagidzie, prof. Robertowi Skobelskiemu, prof. Grzegorzowi Jasińskiemu i prof. Cezaremu Obracht-Prądzyńskiemu.
- Redakcja naukowa
- dr hab. Wojciech Kucharski; prof. dr hab. Adam Makowski; prof. dr hab. Andrzej Sakson; dr hab. Brygida Solga, prof. PO;
- prof. dr hab. Grzegorz Strauchold; dr hab. Ryszard Tomkiewicz
Wydawca: Centrum Historii Zajezdnia
