Dzieła mistrzów renesansu w grafice od XVI do XVIII wieku ze zbiorów Muzeum Architektury we Wrocławiu.

16.04-9.06.2019

W XV stuleciu najważniejszym w Italii ośrodkiem architektury i sztuki była Florencja, skąd nowy styl zrodzony z idei humanizmu, renesans, promieniował na całe Włochy, a dotrzymać jej kroku próbowały inne miasta – Urbino, Mediolan, Mantua czy Bolonia. W tym czasie Rzym po niemal stuleciu niewoli awiniońskiej papieży (1309–1377) i latach chaosu w okresie tzw. wielkiej schizmy zachodniej (1378–1417), a później po tragicznym dla miastasacco di Roma (złupieniu przez wojska cesarza Karola V w 1527 roku), dopiero stopniowo dźwigał się z zapaści. Jednak w XVI wieku to właśnie Rzym wysunął się na czoło miast włoskich i zaczął wyznaczać nowe tendencje w rozwoju sztuki i architektury. Papieże i wywodzący się z arystokratycznych rodów kardynałowie nie szczędzili środków na wielkie inwestycje kościelne i prywatne, do których realizacji zatrudniali najwybitniejszych artystów z całej Italii, a także z innych krajów europejskich. Tu właśnie w pełni rozkwitała twórczość architektoniczna mistrzów tej miary co Rafael Santi, Donato Bramante czy Michał Anioł Buonarroti i szereg innych, którzy stworzyli podwaliny pod cały dalszy rozwój nowożytnej architektury.

W tym samym czasie, około połowy XV wieku nastąpiła też niezwykle istotna zmiana w dziejach europejskiej cywilizacji – prawdziwa rewolucja w sposobie powielania tekstów, która dokonała się za sprawą Johannesa Gutenberga, który jako pierwszy w Europie wprowadził metodę druku za pomocą ruchomych czcionek. Dzięki temu książki mogły być powielane w setkach egzemplarzy, a słowo pisane docierać do coraz szerszych rzesz odbiorców, przyczyniając się do upowszechnienia wiedzy, propagowania myśli i idei, a także sztuki i twórczości artystycznej. Wraz z rozpowszechnianiem się książki drukowanej wzrastało też zapotrzebowanie na ilustratorstwo wykorzystujące stosunkowo młodą, ale już od końca XV wieku dynamicznie się rozwijającą dziedzinę sztuki – grafikę, w rozmaitych jej odmianach (drzeworyt, miedzioryt, akwaforta, w bardziej “luksusowych” wydaniach ręcznie kolorowane akwarelami). Wydawano więc drukiem ilustrowane kroniki i atlasy, traktaty architektoniczne, albumy z widokami miast i pojedynczych budowli.

W Italii to właśnie Rzym stał się w XVI wieku drugim (obok Wenecji) znaczącym ośrodkiem wydawniczym. Jak grzyby po deszczu wyrastały kolejne oficyny wydawnicze, drukarnie i księgarnie zakładane przez rodowitych Rzymian, jak i rysowników, rytowników czy drukarzy przybywających do Wiecznego Miasta zarówno z innych regionów Włoch (Vincenzo Luchino – z Bolonii, Giovanni Battista de’Cavalieri – z Trento czy Antonio Tempesta z Florencji), jak i spoza Italii (Antonio Lafrery, Francesco i Claudio Duchetti, Stefano Duperac oraz Nicolas Dorigny – z Francji, Antonio Salamanca – z Hiszpanii, Giovanni Alto – ze Szwjacarii, a Nicolaus van Aelst z Flandrii). Dzieła architektury, rzeźby i malarstwa wychodzące spod ręki wielkich mistrzów, jak i ruiny bądź rekonstrukcje starożytnych budowli Rzymu odwzorowywane były przez nich technikami graficznymi i publikowane. Wiele z tych cennych rycin znajduje się dziś w kolekcjach muzealnych, a między innymi pokaźnym ich zbiorem może się też poszczycić Muzeum Architektury we Wrocławiu.

Na wystawie eksponujemy 56 miedziorytów i akwafort z naszej kolekcji, które powstały w XVI–XVIII wieku, m.in. na podstawie dzieł mistrzów włoskiego renesansu, a wykonane zostały przez znakomitych rysowników i rytowników, pracujących dla renomowanych wydawnictw. Zabiorą nas one w swego rodzaju podróż do renesansowego Rzymu, ale też do Mediolanu, Loreto i Vicenzy. Na wstępie prezentujemy cenne widoki dawnego Rzymu – panoramę miasta z końca XV wieku i plan z końca stulecia następnego – które, gdy im się przyjrzymy dokładniej, pozwolą dostrzec zmiany, jakie na przestrzeni 100 lat dokonały się w mieście. Widoki rzymskich starożytności – również w formie starannych rysunkowych rekonstrukcji – tak pilnie przecież studiowanych przez wszystkich artystów renesansu przypominją, jak ważne było to żródło inspiracji dla ich twórczości. Mediolan i Loreto odwiedzimy za sprawą jednego z najwybitniejszych architektów dojrzałego renesansu – Donata Bramantego. Prawdziwą “perełką” na wystawie jest jedyna w zbiorach polskich rycina jego autorstwa, przedstawiająca prawdopodobnie projekt scenografii teatralnej, która powstała u schyłku mediolańskiego okresu działalności artysty, Niezwykle cenny jest też zepół grafik odnoszących się do projektów bazyliki św. Piotra w Rzymie (którą, po rozebraniu przez Bramantego z woli papieża Juliusza II, zaczęto wznosić od podstaw w 1505 r.): dwie ukazują niezrealizowany projekt Antonia da Sangallo Młodszego, odtworzony graficznie na podstawie drewnianego modelu, a trzy – projekty Michała Anioła, opracowane na podstawie oryginałów przez wybitnego rysownika i rytownika – Stefana Duperaca, który również utrwalił w technice miedziorytu łączonego z akwafortą projekt Michała Anioła na zabudowę Placu na Kapitolu. Inne miedzioryty przedstawiają kolejny, niezachowany w oryginale projekt Michała Anioła na ostatnie budowane za jego życia dzieło, bramę miejską Rzymu – Porta Pia oraz widoki pałacu Farnese, w którego projektowaniu ten wielki architekt też miał swój udział. Tę część wystawy kończy widok wnętrza pierwszego nowożytnego budynku teatralnego – Teatro Olimpico w Vicenzy, zaprojektowanego przez Andreę Palladia.

Druga część wystawy przenosi widzów do renesansowej włoskiej willi – nowego typu rezydencji powiązanej z ogrodem, który narodził się w XV wieku w Italii, a w stuleciu następnym w wielkiej liczbie opanował także wzgórza Rzymu i jego okolice. Te zachwycające założenia pałacowo-ogrodowe były częstym tematem graficznych przedstawień. Na wystawie możemy obejrzeć plan i widok nimfeum w Villi Giulii – jednej z najważniejszych dla rozwoju nowożytnej architektury rezydencjonalnej (projektowanej przez zespół znakomitych architektów pod kierunkiem Giorgia Vasariego), XVI-wieczny miedzioryt przedstawiający Villę Medici, autorstwa znakomitego, wywodzacego się z Florencji rysownika i rytownika – Antonia Tempesty, XVII-wieczne akwaforty z wydanego w 1693 roku albumuLi Giardini di Roma z widokami wspomnianej Villi Medici, sąsiadującej z nią na Monte Pincio Villi Borghese i Villi Mattei położonej na Monte Celio. Miedzioryty z końca XVIII wieku, autorstwa Domenica Prontiego ukazują słynne renesansowe ogrody tarasowe – Orti Farnesiani na Palatynie i ogrody książąt Colonna na Kwirynale. Prawdziwym rarytasem jest niewielka rycina autorstwa Giacoma Lauro z albumuAntique Urbis Slendor wydanego w 1641 r., drobiazgowo opisująca jedno z najciekawszych założeń ogrodowych, Villę Lante w Bagnaia nieopodal Viterbo – perłę manieryzmu zaprojektowaną przez Jacopa Barozzi da Vignola. Na zakończenie – prawdziwa uczta dla oczu: ryciny pochodzące z dwóch cykli graficznych, które powstały w oparciu o wspaniałe dekoracje malarskie autorstwa Rafaela i jego uczniów. Pierwszy to urzekająca historia miłości Amora i Psyche zilustrowana w formie fresków przez Rafaela na sklepieniu ogrodowej loggii w Villi Farnesinie, tu odtworzona po mistrzowsku w technice akwaforty przez Nicolasa Dorigny’ego. Drugi powstał w oparciu o wspaniałe ornamentalne, groteskowe dekoracje Loggii Rafaela w Pałacu Watykańskim. Autorami tych znakomitych graficznych interpretacji rafaelowskich fresków są wybitni rzymscy artyści działający w 2. połowie XVIII wieku: Pietro Camporese, Gaetano Savorelli i Giovanni Ottaviani.

Te piękne, eksponowane na wystawie ryciny pozwalają nam z jednej strony podziwiać talent czy wręcz geniusz twórców renesansowej architektury, założeń ogrodowych i dekoracji malarskich, a z drugiej – doceniać kunszt tych artystów, którzy utrwalili ich dzieła w formie rysunków przeniesionych z wielką maestrią technikami graficznymi na miedziane płyty, dzięki którym często też możemy zajrzeć do projektowej “kuchni” wielkich architektów renesansu.

Wernisaż towarzyszy obchodom jubileuszu 90-lecia urodzin prof. Olgierda Czernera.

KURATORKA: Beata Fekecz-Tomaszewska

GRAFIKA: Matylda Tomaszewska-Naumowicz

Patronat Honorowy prezydenta Wrocławia

News

Patchwork: The Architecture of Jadwiga Grabowska-Hawrylak

Current exhibitions

February 28 – May 18, 2019, Opening: Thursday, February 28, 6-8 pm

Wroclaw’s „Manhattan” in New York

The exhibition of the outstanding Polish modernist architect Jadwiga Grabowska-Hawrylak will be presented outside Poland for the first time. For three months at the Center for Architecture in New York’s famous and respected gallery, you will be able to see the author’s designs and drawings. There will be no shortage of archival and contemporary photographs, films and models of the most interesting objects - both completed and those that have forever remained only a concept.